Archaeological Data Patterns Through Statistical Analysis: Jambi Ancient Graves, Indonesia
Abstract
This study explores tombstone characteristics to reveal socio-cultural patterns of past societies, particularly in ancient Jambi. Traditional archaeology often relies on qualitative methods, which can overlook underlying patterns in the data. This research addresses that gap by integrating quantitative analysis, specifically cluster analysis, to complement and enhance qualitative interpretations. Using primary data from 50 graves, which include both categorical and continuous variables, the study identifies relationships among tombstone features and classifies them into five distinct clusters. These clusters reflect variations in socio-economic status and illuminate burial practices and cultural traditions of the time. By combining qualitative and quantitative approaches, the research offers a more holistic view of historical contexts and social stratification. The findings underscore the importance of using mixed data clustering in archaeology to uncover patterns that may not be visible through conventional methods alone. This methodological innovation contributes to improving archaeological research practices in Indonesia and has the potential to inform future studies across cultural and historical contexts. Overall, this research not only deepens our understanding of the social fabric of ancient Jambi but also paves the way for broader applications of data-driven approaches in cultural heritage and archaeological investigations.
References
Aldenderfer, Mark S. Quantitative Methods in Archaeology: A Review of Recent Trends. Sage Publications, 1998.
Andhifani, Wahyu Rizky. 2018. “Identitas Masyarakat Sumatera Selatan: Kajian Epigrafis Atas Unsur-Unsur Keislaman Pada Prasasti Ulu”, Disertasi. Palembang: Program Pascasarjana Universitas Islam Negeri Raden Fatah (tidak dipublikasikan).
Andhifani, Wahyu Rizky. 2025. “Relasi Kuasa dan Konstruksi Identitas Kesultanan Palembang Darussalam Berdasarkan Piyagêm Abad XVII—XIX”, Disertasi. Depok: Program Studi S3 Arkeologi, Fakultas Ilmu Pengetahuan Budaya, Universitas Indonesia (tidak dipublikasikan).
Anuraga, Budi R., Ratna Yanuarti, and Muhammad Farid. “Correspondence Analysis dan Penerapannya dalam Penelitian Sosial.” Jurnal Waraprameswara 4, no. 2 (2018): 1–15.
Aziz, Dadang K. Islamisasi dan Adaptasi Budaya Lokal: Tafsir Atas Artefak Keislaman Nusantara. Jakarta: Islam Nusantara Press, 2019.
Bellanger, Luc, Geneviève Coulon, and Philippe Husi. Méthodes Statistiques en Archéologie. Paris: CNRS Éditions, 2006.
Boers, C. A. Reize naar en door de residentie Palembang in het jaar 1823. Batavia: Landsdrukkerij, 1840.
Budisantosa, A., and Tri Marhaeni. Arkeologi dan Transformasi Budaya Lokal di Sumatera. Palembang: Balai Arkeologi Sumatera, 2006.
Fahrozi, Muhammad Nofri. 2016. “Legenda di Balik Batu Larung”, dalam Kerincimu Kerinciku: Dataran Tinggi Jambi dalam Perspektif Arkeologi. Yogyakarta: Balai Arkeologi Sumatera Selatan Kerjasama dengan Ombak. Halaman 77-88.
Handoko, Widodo. “Representasi Simbolik Makam Islam: Perspektif Arkeologi Sosial.” Jurnal Wawasan Arkeologi Islam 6, no. 1 (2020): 45–58.
Hasanah, Nur. Teori Adaptasi Budaya dan Islamisasi: Pendekatan Arkeologi Budaya. Bandung: Pustaka Sejarah Islam, 2023.
Heekeren, H. R. van. The Stone Age of Indonesia. 2nd ed. The Hague: Martinus Nijhoff, 1972.
Izza, Arif, Danang Wardoyo, and Nadya Sari. “Sakralitas Situs Klasik yang Digunakan Kembali Sebagai Makam Islam.” Jurnal Arkeologi Islam Nusantara 3, no. 2 (2021): 95–112.
Kathirithamby-Wells, Jeyamalar. “The Origins of Jambi’s Ruling Elites: Migration and Intermarriage.” Indonesia 56 (1993): 57–84.
Kotz, Samuel, and Norman L. Johnson. Encyclopedia of Statistical Sciences. New York: Wiley-Interscience, 1982.
Kristantina, Indriastuti. 2016. “Batu Silindrik: Bentuk dan Persebarannya”, dalam Kerincimu Kerinciku: Dataran Tinggi Jambi dalam Perspektif Arkeologi. Yogyakarta: Balai Arkeologi Sumatera Selatan Kerjasama dengan Ombak. Halaman 57-76.
Landau, Sabine, and Brian S. Everitt. Cluster Analysis for Researchers. Boca Raton: CRC Press, 2010.
Mennes, D. Recherches sur les monuments funéraires dans la région du Bas-Batanghari. Batavia: Volkslectuur, 1932.
Nurhadi, Darul. “Makam Islam dan Stratifikasi Sosial: Studi Kasus di Sumatera.” Jurnal Kebudayaan Nusantara 5, no. 3 (1995): 33–48.
Pinem, Alpinus. “Fungsi Estetik dan Religi Kaligrafi pada Makam Islam.” Jurnal Kajian Seni Islam 2, no. 1 (2018): 12–20.
Poesponegoro, Mawarti Djoened dan Notosusanto, Nugroho (Editor). 2019. Sejarah Nasional Indonesia III: Zaman Pertemubuhan dan Perkembangan Kerajaan-Kerajaan Islam di Indonesia. Cetakan Ke-7, Juli 2019. Jakarta: Balai Pustaka.
Prasetyo, Sigit Eko. 2016. “Batu Silindrik di Daerah Pinggiran Kerinci”, dalam Kerincimu Kerinciku: Dataran Tinggi Jambi dalam Perspektif Arkeologi. Yogyakarta: Balai Arkeologi Sumatera Selatan Kerjasama dengan Ombak. Halaman 113-126.
Purnamasari, Lestari, Siti Rahmawati, and Ahmad Huda. “Tipologi Makam dalam Perspektif Sosial-Budaya.” Jurnal Arkeologi dan Antropologi Islam 4, no. 1 (2021): 23–38.
Purwanti, Retno. 2016. “Nekara Perunggu di Kerinci”, dalam Kerincimu Kerinciku: Datarann Tinggi Jambi dalam Perspektif Arkeologi. Yogyakarta: Balai Arkeologi Sumatera Selatan Kerjasama dengan Ombak. Halaman 89-112.
--------. 2016. “Kerinci pada Masa Klasik”, dalam Kerincimu Kerinciku: Dataran Tinggi Jambi dalam Perspektif Arkeologi. Yogyakarta: Balai Arkeologi Sumatera Selatan Kerjasama dengan Ombak. Halaman 127-144.
Putra, Benny Agusti. “Eksistensi Makam Islam Kuno di Hulu Batanghari.” Master’s thesis, Universitas Indonesia, 2019.
Saptono, Hery, and Lestari Widyastuti. “Analisis Sosial Makam dalam Tiga Agama.” Jurnal Humaniora dan Budaya Islam 7, no. 2 (2019): 88–97.
Setia, Rahmat. “Sistem Pemakaman Islam dan Tradisi Lokal di Kerinci.” Jurnal Penelitian Islam Indonesia 10, no. 1 (2022): 74–85.
Sinurat, Elfrida, Arif Izza, and Hendra Sunliensyar. “Makam-Makam Kesultanan di Jambi sebagai Artefak Arkeologi Islam.” Jurnal Arkeologi Islam Nusantara 5, no. 1 (2024): 23–40.
Sunliensyar, Hendra. “Dinamika Islam di Wilayah Hulu Jambi: Studi Makam dan Tradisi.” Jurnal Adab dan Humaniora 9, no. 3 (2016): 107–124.
Sunliensyar, Hafiful Hadi. 2016. “Peranan Kesultanan Jambi dalam Penyelesaian Konflik di Kerinci antara Wilayah Adat Semurup dan Siulak pada Abad ke-17 Masehi”, dalam Kerincimu Kerinciku: Dataran Tinggi Jambi dalam Perspektif Arkeologi. Yogyakarta: Balai Arkeologi Sumatera Selatan Kerjasama dengan Ombak. Halaman 145-172.
Tjandrasasmita, Uka. Arkeologi Islam Nusantara. Jakarta: Kepustakaan Populer Gramedia, 2022.
Wijaya, Fitri D., Rahmat E. Suryanto, and Syarifuddin Arifin. “Metodologi Penelitian Arkeologi Kuantitatif: Pendekatan Chi-Square dan Clustering.” Jurnal Metodologi Sosial 9, no. 1 (2024): 1–15.
Wiwik, Sri, and B. Tarigan. “Kebudayaan Melayu Jambi: Dari Hindu-Buddha ke Islam.” Jurnal Sejarah dan Budaya Melayu 4, no. 1 (2006): 12–29.
Wuri, Hesti. “Pemugaran dan Perubahan Tradisi Pemakaman Islam di Sumatera.” Jurnal Warisan Budaya Islam 2, no. 2 (2014): 66–78.
Copyright (c) 2025 Titin Agustin Nengsih, Benny Agusti Putra, Wahyu Rizky Andhifani, Amir Husni

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
















